Komisja Edukacji Narodowej powstała 14 października 1773 roku – była pierwszym w Europie urzędem państwowym zajmującym się wyłącznie szkołami, czyli pierwszym ministerstwem oświaty. Zajęła się szkołami po kasacie zakonu jezuitów, napisała nowe podręczniki po polsku, ustaliła, czego uczyć w każdej klasie, i zaczęła kształcić nauczycieli. Dlatego 14 października obchodzimy Dzień Edukacji Narodowej.
W tym artykule
Co to była Komisja Edukacji Narodowej – wersja dla klas 1–3
Dzieciom w klasach 1–3 nie opowiadamy o sejmie rozbiorowym ani o kasacie zakonu. Opowiadamy historię o tym, że kiedyś szkoły w Polsce były różne – jedna uczyła po łacinie, druga tylko religii, trzecia nie uczyła prawie niczego – i że dawno temu, ponad 250 lat temu, król i grupa mądrych ludzi postanowili to uporządkować. Powołali Komisję: coś jak dzisiejsze ministerstwo, czyli urząd, który mówi wszystkim szkołom w kraju, czego i jak uczyć.
Wersja do opowiedzenia: „Wyobraźcie sobie, że w każdej szkole w Polsce uczono czegoś innego i nikt nie wiedział, co dziecko ma umieć po trzeciej klasie. Komisja Edukacji Narodowej to byli ludzie, którzy jako pierwsi w Europie powiedzieli: zróbmy to tak samo wszędzie, po polsku, i napiszmy porządne książki dla dzieci.”
4 wklejanki · klasy 1–3 i 4–8 · A4 i A5
Dzień Edukacji Narodowej – wklejanki do zeszytu dla klas 1–8 | A4 i A5
Dwie wklejanki informacyjne (historia święta, Komisja Edukacji Narodowej) i dwie do uzupełnienia z miejscem na podziękowanie, życzenia i rysunek. Ilustracje do pokolorowania.
10,00 zł PDF do pobrania i druku
Potem jedno pytanie do klasy: „co byście zmienili w szkole, gdybyście byli taką komisją?”. Odpowiedzi warto zapisać na tablicy – wracają na wklejance do uzupełnienia.
Fakty dla klas 4–8: data, ludzie, decyzje
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Kiedy powstała? | 14 października 1773 r., uchwałą Sejmu Rozbiorowego, z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego |
| Dlaczego właśnie wtedy? | Kilka miesięcy wcześniej papież rozwiązał zakon jezuitów, który prowadził większość szkół w Rzeczypospolitej. Ktoś musiał przejąć szkoły i majątek zakonu |
| Co to było? | Pierwszy w Europie centralny urząd państwowy zajmujący się wyłącznie oświatą – odpowiednik dzisiejszego ministerstwa edukacji |
| Kto ją tworzył? | m.in. Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Andrzej Zamoyski, Grzegorz Piramowicz, biskup Michał Jerzy Poniatowski (przewodniczący), Adam Kazimierz Czartoryski |
| Co zrobiła? | podzieliła szkoły na stopnie, wprowadziła naukę po polsku, powołała Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych (1775), które pisało nowe podręczniki, zreformowała uniwersytety w Krakowie i Wilnie, zaczęła kształcić świeckich nauczycieli |
| Jak długo działała? | 21 lat – do 1794 r., do upadku państwa po III rozbiorze |
| Co po niej zostało? | pomysł, że za szkoły odpowiada państwo, a nie zakon czy parafia; podręczniki po polsku; data 14 października jako święto oświaty |
Dla klas 4–8 dobrym ćwiczeniem jest porównanie: co robi Komisja Edukacji Narodowej, a co dzisiejsze Ministerstwo Edukacji Narodowej. Większość zadań jest taka sama.
Szkoła przed Komisją i po niej – tabela dla uczniów
| Cecha | Przed 1773 | Po reformie KEN |
|---|---|---|
| Kto prowadzi szkoły | głównie zakony (jezuici, pijarzy), parafie | państwo przez Komisję; zakony tylko pod jej nadzorem |
| Język nauczania | łacina | polski |
| Podręczniki | różne, często łacińskie, bez jednego programu | nowe, po polsku, napisane przez Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych |
| Czego uczono | głównie łaciny, retoryki, religii | także matematyki, przyrody, historii Polski, geografii, wychowania fizycznego |
| Nauczyciele | zakonnicy | także świeccy, kształceni w seminariach nauczycielskich |
| Dziewczęta | nauka domowa lub klasztorna | Komisja wydała przepisy także dla pensji żeńskich |
Ta tabela w uproszczonej wersji (trzy wiersze: kto, jaki język, jakie książki) jest na wklejance informacyjnej dla klas 1–3; pełna – na wklejance dla klas 4–8.
Wklejanka do zeszytu: historia plus zadanie
Opowieść o Komisji trwa dziesięć minut i – jeśli nic po niej nie zostanie w zeszycie – za tydzień uczniowie pamiętają tylko „jakąś komisję”. Dlatego do tematu przygotowałam wklejanki: informacyjną (najważniejsze fakty prostym językiem dla klas 1–3, pełniejsze dla 4–8) i do uzupełnienia (zadania, miejsce na podziękowanie dla nauczyciela, w klasach 1–3 rysunek). Każda jest w wersji A4 i A5, więc pasuje do obu rozmiarów zeszytów.
Najprostszy układ lekcji: wspólne czytanie wklejanki informacyjnej (10 minut), rozmowa „co byście zmienili w szkole” (10 minut), wklejanka do uzupełnienia jako podsumowanie (15 minut), kolorowanie ilustracji dla tych, którzy skończą wcześniej. Jak wydrukować wersje A5 po dwie na stronie i wkleić je równo, opisałam na blogu sklepu: Wklejanki na Dzień Edukacji Narodowej – jak wydrukować i wkleić. Pełny scenariusz godziny wychowawczej jest w tekście Dzień Edukacji Narodowej – scenariusz godziny wychowawczej.
Dlaczego rocznica Komisji jest świętem nauczycieli
Uczniowie często pytają, co Komisja sprzed 250 lat ma wspólnego z ich panią od matematyki. Odpowiedź jest prosta: Dzień Nauczyciela wprowadzono w 1972 roku, a dziesięć lat później, w 1982, nazwano go Dniem Edukacji Narodowej i ustalono właśnie na 14 października – rocznicę powstania Komisji. Chodziło o to, żeby święto nie było tylko „dniem kwiatów dla pani”, ale przypominało, że szkoła jest sprawą państwa i wszystkich, którzy w niej pracują: nauczycieli, ale też woźnych, sekretarek, kucharek. Różnicę między obiema nazwami wyjaśniam w tekście Dzień Edukacji Narodowej czy Dzień Nauczyciela, a historię samego święta w Dzień Edukacji Narodowej – historia.
Zadania po lekcji – trzy poziomy
| Klasa | Zadanie | Czas |
|---|---|---|
| 1–3 | Dokończ zdanie na wklejance: „Gdybym był w Komisji, zmieniłbym w szkole…” i narysuj szkołę, jaką chciałbyś mieć | 15 min |
| 4–6 | Z tabeli „przed i po” wybierz jedną zmianę i napisz 3 zdania, dlaczego była ważna | 15 min |
| 7–8 | Porównaj zadania Komisji Edukacji Narodowej i dzisiejszego ministerstwa; wskaż dwie takie same i jedną różną | 20 min |
Jeśli klasa 1–3 obchodzi Dzień Nauczyciela wspólną pracą, lekcja o Komisji jest dobrym wstępem do kolorowania plakatu „Dziękujemy!” – dzieci wiedzą już, komu i za co dziękują. Organizację całego dnia opisałam na Warsztacie Nauczyciela: Dzień Edukacji Narodowej w klasach 4–8 – jak zorganizować.
Promocja w sklepie
Kup 2 materiały, trzeci dostajesz gratis
W sklepie Kwiecień Academy stale działa promocja 2+1: dodaj do koszyka trzy materiały, a najtańszy zostanie odliczony automatycznie przy kasie, bez kodu. Do wklejanek pasują kolorowanka XXL „Dziękujemy!” dla klas 1–3 i karta „Serce pełne wdzięczności” jako podziękowanie po lekcji. Zobacz materiały na Dzień Edukacji Narodowej →
Skarbiec Kwiecień Academy
Masz Skarbiec? Ten materiał już na Ciebie czeka
„Dzień Edukacji Narodowej – wklejanki do zeszytu dla klas 1–8” jest też dostępny w Skarbcu — abonamencie z dostępem do całej bazy materiałów do druku ze sklepu Kwiecień Academy. Jeśli masz Skarbiec, pobierasz plik od razu, bez osobnego zakupu. Pobierz w Skarbcu → · Czym jest Skarbiec?
Więcej z kategorii
Dzień Edukacji Narodowej – materiały do druku
Kolorowanka XXL na Dzień Nauczyciela – Dziękujemy! | 20 stron PDF
Poznajmy się! Ulubione rzeczy mojego nauczyciela – 6 kart do druku
Serce pełne wdzięczności – pomysł na prezent dla nauczyciela inny niż wszystkie
Bukiet wdzięczności – kolorowanka XXL na Dzień Nauczyciela | 20 stron PDF
Dziękujemy za skrzydła! – dekoracja XXL na Dzień Nauczyciela
Biuro Supermocy Nauczycieli – scenariusz na Dzień Edukacji Narodowej + 3 piosenki
Dzień Edukacji Narodowej – zestaw dekoracyjny
Świadectwa Najlepszego Dyrektora i Wicedyrektora!
Świadectwa Najlepszego Nauczyciela i Wychowawcy!
Recepta na Dzień Edukacji Narodowej (Dzień Nauczyciela)
Najczęstsze pytania
Kiedy powstała Komisja Edukacji Narodowej?
14 października 1773 roku, uchwałą Sejmu Rozbiorowego, z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dlatego Dzień Edukacji Narodowej obchodzimy 14 października.
Dlaczego Komisję Edukacji Narodowej nazywa się pierwszym ministerstwem oświaty?
Bo była pierwszym w Europie centralnym urzędem państwowym, który zajmował się wyłącznie szkołami – ustalał programy, podręczniki, kształcenie nauczycieli – tak jak dzisiejsze ministerstwo edukacji.
Kto tworzył Komisję Edukacji Narodowej?
Między innymi Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Andrzej Zamoyski, Grzegorz Piramowicz, Adam Kazimierz Czartoryski i biskup Michał Jerzy Poniatowski jako przewodniczący.
Co zmieniła Komisja Edukacji Narodowej w szkołach?
Wprowadziła naukę po polsku zamiast łaciny, nowe podręczniki napisane przez Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, przedmioty takie jak matematyka, przyroda, historia Polski i wychowanie fizyczne, a także kształcenie świeckich nauczycieli.
Jak opowiedzieć o Komisji Edukacji Narodowej w klasie 1?
Jako historię: dawno temu w każdej szkole uczono czegoś innego, więc król i mądrzy ludzie powołali Komisję, która jako pierwsza w Europie powiedziała „uczmy wszędzie tak samo, po polsku, z dobrych książek”. Potem pytanie: co ty byś zmienił w szkole?
Czy wklejanki o Komisji Edukacji Narodowej są w Skarbcu?
Tak – wklejanki na Dzień Edukacji Narodowej dla klas 1–8 w wersjach A4 i A5 są w abonamencie Skarbca Kwiecień Academy.
twórczyni materiałów edukacyjnych 💛
Cześć, jestem Magdalena Kwiecień — serce Kwiecień Academy
Tworzę materiały edukacyjne dla dzieci, nauczycielek i rodziców, wkładając w każdy projekt ogrom serca, kreatywności i miłości do dziecięcego świata.
Kocham piękne, praktyczne rozwiązania, które nie tylko ułatwiają pracę, ale też wywołują uśmiech i zamieniają naukę w prawdziwą przygodę.
